Georgian English Russian
სტატიები
24
მოსაზრებები ლარის სტაბილიზებაზე დოლარსა და ევროსთან მიმართებაში


ნიკა  შენგელია

ეკონომიკის მეცნიერებათა დოქტორი,

პროფესორი,

საქართველოს მეცნიერთა საბჭოს წევრი

ტელ: 579 481001

E_mail  nikasg@mail.ru


რეზიუმე 

სტატიაში ”მოსაზრებები ლარის სტაბილიზებაზე დოლარსა  და  ევროსთან  მიმართებაში” განხილულია, როგორც დოლარისას და ევროს, ისე ლარის აწმყო და მოკლევადიანი მომავალი. წარმოდგენილია დოლარისა და ევროს კურსის სამომავლო მოლოდინი ერთის მხრივ, აშშ პრეზიდენტის დანაპირების შესრულებასთან, და მეორეს მხრივ, ევროკავშირის პოლიტიკასთან მიმართებით.

სტატიაში ჩამოთვლილია 2017 წლის 22 თებერვლიდან ლარის კურსის გამყარების შიდა და გარე ფაქტორები. ნაშრომის ბოლოს გაკეთებულია დასკვნა, რომ ლარის სერიოზული გამყარების იმედი ამ წელს არ უნდა გვქონდეს.

სტატიის ავტორი იძლევა რამდენიმე რეკომენდაციას საქართველოსთვის მისაღებ დონეზე  ლარის კურსის „დაჭერის” მიმართულებით.

საკვანძო სიტყვები: ვალუტა, ვალუტის კურსი, ტრენდი, პარიტეტი,ვალუტის დევალვაცია, ვალუტის გამყარება, სტაბილიზაცია.



ორ წელზე მეტია, რაც ლარის კურსი მუდმივი რყევის რეჟიმში იმყოფება, უკანასკნელ პერიოდში კი, როგორც სპეციალისტები ამბობენ, ლარი  ქვეყნის ”თავის ტკივილად”იქცა.

ქართველი ექსპერტები განსხვავებულ  აზრებს გამოთქვამენ ლარის კურსის მომავალზე. ყველანი ერთხმად აღიარებენ ,რომ ლარის კურსის სტაბილიზებისთვის „საჭიროა სხვა უფრო მნიშვნელოვანი პოლიტიკის გატარება”, მაგრამ კერძოდ როგორი, ამას ვერ  ასახელებენ.

ლარის, დოლარისა და ევროს  კურსების მიმდინარე ”თამაში”-ს   მიზეზები.

  გასულმა  წელმა ბევრი სიურპრიზის მომსწრენი გავხადა,  კერძოდ; ამერიკულ აქციებზე მრავალჯერ  განახლდა მაქსიმუმები, აშშ-ს საპროცენტო განაკვეთის  გაზრდა, ”შავი გედები” ბრექსიტისა   და აშშ არჩევნების სახით, ჩინური იუანის დევალვაცია-აი რამოდენიმე უმთავრესი მოვლენა, რომლებმაც  ძირითადი გავლენა იქონია მსოფლიოს ფინანსურ ბაზრებზე.

2017 წელს ბევრი გლობალური რისკი იქნება შენარჩუნებული,რომლებიც თავიანთ ასახვას პოვებენ  საფინანსო ბაზრების მერყეობებში. ბაზარი იქნება რამდენიმე ტრენდის ზეგავლენის ქვეშ.

    პირველი - ესაა აშშ-ის  საპროცენტო  განაკვეთის  ზრდა.ეკონომიკური კურსის ცვლილების მოლოდინი ,უკვე თავიდანვე საფუძველს უყრის მომეტებულ ინფლაციურ მოლოდინს,რაც უკვე დადასტურდა ფსს ბოლო გადაწყვეტილებაში. ამ კუთხით დოლარზე მოთხოვნა გაიზრდება და გაძვირებულმა დოლარმა შეიძლება საქონლის ფასებზე გავლენა იქონიოს.

 მეორე ტრენდი - ეს არის დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში მოთხოვნის შემცირება,უარყოფითი საპროცენტო განაკვეთის   გათვალისწინებით სრულიად მოსალოდნელია დეფლაციური სცენარის განვითარება.ფულადი მასის სტიმულირება ინფლაციაზე საკმარის გავლენას ვერ მოახდენს. დამატებითი იმპულსი შეიძლება მისცეს  ინვესტიციების გადადინებამ   ”დოლარში” ნომინირებულ ინსტრუმენტებში, რამაც შეიძლება განაკვეთები გადაიყვანოს  უარყოფით  ზონაში. დეფლაციის  ფონზე შეიძლება მოხდეს  მოთხოვნის შემცირება საქონელზე და მომსახურებაზე.

მესამე ტრენდი - ეს არის  ფასები ენერგორესურსებზე. ძლიერი დოლარით, მოთხოვნის შემცირებიდან გამომდინარე  წარმოების  კლებამ,შეიძლება  რამოდენიმე შემთხვევაში ენერგომატარებლებზე მოთხოვნაც შეამციროს. მიმდინარე პერიოდში ნავთობპროდუქტების მოპოვების შემცირებამ და აშშ  ში ნავთობის მოპოვების შესაძლო  განახლებამ, შეიძლება გამოიწვიოს ნავთობის მიწოდების გაზრდა და მოთხოვნის შემცირება,აღნიშნული კი გამოიწვევს ნავთობის ფასების დაწევას.

 დიდი მნიშვნელობა აქვს რა პოზიციას დაიკავებს თეთრი სახლი. თუ საუბარი წავა ჩინეთთან სავაჭრო ომზე, მაშინ ინვესტორები რისკის თავიდან აცილების მიზნით გადავლენ მყარი აქტივების შეძენაზე.

სხვა სიტყვებით ,რომ ვთქვათ 2017 წელი დოლარისათვის ძალიან კარგი წელი იქნება  თუ  აშშ  ახალი პრეზიდენტი დანაპირებს შეასრულებს და ფსს-ც  სამჯერ მოახდენს საპროცენტო  განაკვეთის გაზრდას ( და  არ შემოიფარლება  ორჯერ გაზრდით).

ამ ფონზე  დოლართან  მიმართებაში ევროს  კურსის პარიტეტამდე დაწევა შეიძლება  ავხსნათ  ევროკავშირში მიმდინარე  პოლიტიკური  პროცესებით.  

2017 წელს  საფრანგეთში,   გერმანიაში და იტალიაში  დაგეგმილია სახელისუფლებო არჩევნები,რომელიც  ევროპის ვალუტას  ზეწოლის ქვეშ აყენებს.

გარდა პოლიტიკური ფაქტორისა რომელებიც  ზემოთ ვახსენეთ,ევროს კურსი რომ დაბლა დაეშვება ამას ტექნიკური ანალიზიც გვიჩვენებს. ერთ თვიანსა  და ერთკვირიანი დროითი ინტერვალით  დაჯგუფებისას  ჩვენ გვაქვს გრაფიკული მოდელი ”დროშა”, რომელიც როგორც მოგეხსენებათ წარმოადგენს ტრენდის ტენდენციის  გაგრძელების მოდელს. 

                                      ნახ 1.  მოდელი ”დროშა”  დროის  ერთვიან ინტერვალში.



თუ გავითვალისწინებთ მოდელი ”დროშას”  პირველი ნახევრის  ფორმირების პერიოდს, ვარაუდობთ,  რომ  მისი კურსი    0.98 -1.02   ნიშნულებიან არეში  შეიძლება  2017 წლის   აგვისტომდე  ვიხილოთ.   აქ ასევე გასათვალისწინებელია, აშშ პროტექციონისტული ღონისიძიებების გავლენაც, უკვე   გამოიკვეთა აშშ სა და ევროპას შორის  დაწყებული სავალუტო ომის  ნიშნები. მიუხედავად იმისა, რომ ევროპაში ინფლაცია დაფიქსირდა, რისი მიზეზადაც  ენერგომატარებლებზე  ფასების ზრდა დასახელდა, ლ ევროპის ცენტრალურმა ბანკმა საპროცენტო განაკვეთი არ  აწია.  მიუხედავად ამისა ევროპის ვალუტამ  2017 წლის 27 მარტის მდგომარეობით წარმატებით დატესტა  1.09 იანი ნიშნული, რომ არა   23 აპრილისა და 7 მაისის საფრანგეთის არჩევნები  შეგვეძლო უფო საფუძვლიანად გვევარაუდა  ევროს მიერ 1.1350 იანი ნიშნულის გადალახვის შემთხვევაში საერთოდ ტრენდის შემობრუნების შესახებ, მაგრამ ამაზე უფრო მაისის პირველი ნახევრის შემდეგ თუ ვისაუბრებთ.

მარტის ბილოს ლარის ასეთი მოძრაობა განაპირობა ევროკავშირიდან დადებითი მაკროეკონომიკური მომაცემების გამოსვლამ და საფრანგეთში, საპრეზიდენტო მარათონის ფარგლეში გამართულ დებატებში ემანუელ მაკრონის კარგმა შედეგებმა ევროს საკმარისი და დამაჯერებელი იმპულსი მისცა  თავი  1.08 ნიშნულის მაღლა შეენარჩუნებინა. 

2016 წლის ნოემბრიდან, არა  მხოლოდ საქართველოში არამედ მთელ მსოფლიოში

დიდი აჟიოტაჟი გამოიწვია აშშ დოლარის გამყარებამ სხვა  ვალუტების დევალვაციის პარალელურად. ქართული ვალუტის ლარის მერყეობის  საზღვარი 2,28 ნიშნულიდან   2,80   ნიშნულამდე გაიზარდა, მაშინ როდესაც სულ რაღაც 2 წლის წინ  ის 1,65  ნიშნულზე  მყარად იდგა.  2016 წლის ნოემბრის თვიდან,დოლარის გამყარების  ორ მიზეზს ვხედავთ და ორივეს მივყავართ იქამდე ,რომ აშშ ეკონომიკა აჩვენებს კარგ შედეგებს  და პროგნოზი იმისა რომ მომავალშიც ეს ტემპი შენარჩუნდება დადებითია. აშშ ეკონომიკის მაჩვენებლები გაცილებით უკეთესია ვიდრე სხვა ქვეყნები. ამას დაემატა  ფსს ხელმძღვანელის განცხადება რომ 2016 წლის დეკემბერში  ყველა მონაცემია იმისათვის ,რომ საპროცენტო განაკვეთი აწიოს. ძირითადად ამ ფაქტორებმა ინვესტორები დაარწმუნა დროებით აქტივების  აშშ დოლარში დაგატანაში,რამაც გამოიწვია დოლარის ინდექსის ზრდა.  აშშ პრეზიდენტის არჩევნების შემდეგ, ახალი პრეზიდენტის განცხადებამ, რომ დაწევდა გადასახადებს,შეამცირებდა საბიუჯეტო ხარჯებს ამან უკვე მეორეჯერ მიცა ბიძგი დოლარის გაძლიერებას და მისმა ინდექმა 103 ნიშნულიც გადაკვეთა.  ფსს ის  2016 წლის 13 დეკემბრის სხდომაზე ,ასევე მიღებული იყო გადაწყვეტილება  საპროცენტო განაკვეტის აწევის შესახებ და იგი 0.25 საბაზისო პუნქტით აიწია. აღნიშნულმა  ფაქტორებმა დოლარის ინდექსის მარალი ნიშნული შეინარჩუნა და დღემდე 100 ნიშნულის ზემოთაა.

საქართველოში, ჯერ კიდევ 2016 წლის აგვისტო-ოქტომბრის თვეში,ეროვნულმა ბანკმა რეფინანსირების სესხების მოცულობა გაზარდა 400 მილიონი ლარიდან 1,400 00 000 ნამდე,გაიზარდა ლარის მასა, ცებ მა ასევე მიაწოდა დოლარის მოცულობებიც, დეკემბრის თვეში,  ზემოთაღნიშნულ პროცესებს   დაემთხვა უცხოეთში  ტრანზაქციების მოცულობების ზრდა, უარყოფითი  სავაჭრო  სალდო, მეზობელი რეგიონის ქვეყნების  ეროვნული ვალუტების დევალვაცია,  ასევე როლი ითამაშა რამოდენიმე ბანკის მხრიდან, ბლუმბერგის  სავაჭრო  ტერმინალში კურსის დადგენისას  სპეკულაციურმა  მომენტებმა,  ყველაფერმა ამან  გამოიწვია დოლართთან მიმართებაში ლარის ნიშნულის    2,80 იან დონემდე მიღწევა. (იხილეთ ნახ.2)

2017 წლის 22 თებარვლიდან ლარის კურსი აშშ დოლართან  მიმართებაში  იწყებს მკვეთრ გამყარებას, თუმცა ტექნიკური ანალიზის თვალსარისით იგი მოძრაობს   (ნახ.2 ) გამოსახული  გრაფიკზე გავლებული  ტრენდის  საზღვრებში.

                      ნახ 2.    USD/GEL  მოძრაობის გრაფიკი  დროის ერთ დღიანი  ინტერვალებით.


იანვრის ბოლოდან მსოფლიო სავალუტო ბაზარზე შეინიშნება დოლარის პოზიციების შესუსტება.ამას ხელი შეუწყო აშშ პრეზიდენტის პროტექციონისტური ღონისძიებების გატარების პოლიტიკამ, ფსს (ფედარალური სარეზერვო სისტემა) ის წინაშე  რთული ამოცანა  დასახა, კერძოდ: გაძლიერდეს აშშ  ეკონომიკა, გაიზარდოს  საექსპორტო პოტენციალი, მინიმუმამდე შემცირდეს უარყოფითი სავაჭრო ბალანსი (პერსპექტივაში გახდეს დადებითიც) და ყველაფერი ეს მოხდეს ძლიერი დოლარის ფონზე. 

2017 წლის მარტის ბოლოსთვის დოლარის პოზიციების შესუსტება შეინიშნება ყველა წამყვანი ქვეყნის ვალურის მიმართ.ამის მიზეზად   20 მარტიდან  უმნიშვნელო ეკნომიკური მოვლენების გამო ,აშშ-ში ძირითადად ყურადღები ს ცენტრში იყო კონგრესიმ მხრიდან ჯანმრთელობის პროგრამის კენჭისყრის საკითხი ეგრეთ წოდებული   ”obamacare”.

წარმომადგენლობითმა პალატამ გაიწვია აღნიშნული კანონპროექტი და სავარაუდოდ ახლო მომავალში განსახილველად აღარ იქნება წარმოდგენილი სენატში.

ინვესტორებს სხვა არაფერი დარჩენიათ.ისინი ელოდებიან  ტრამპის მხრიდან სხვა გეგმას, ანუ ყურადღების ცენტრში რჩება ფისკალური პოლიტიკა , რომელიც იქნება დოლარის მოძრაობის ძირითადი განმსაზღვრელი ფაქტორი.

თუ  გავითვალისწინებთ იმას,  რომ  აშშ ში ინფლაცია შორსაა სამიზნე მაჩვენებლისაგან და შრომის ბაზარი ძლიერდება,ანუ გამოუყენებელი პოტენციალი ჯერ კიდევ არის, უნდა ვივარაუდოთ , რომ დოლარის მორიგი ინექცია დამოკიდებული იქნება ფსს ის მონდომებაზე  თუ  როგრ დაარწმუნებს ჯანეტ იელენი ინვესტორებს.

ამიტომ, გადაწყვეტილების მისაღებად ინვესტორებს ამ ეტაპზე სხვა არაფერი დარჩენიათ გარდა იმისა, რომ   გადაწყვეტილების მიღების წინ  ყურადღებით დააკვირდნენ ეკონომიკურ კალენდარს. 

შიდა ფაქტორებიდან, რასაც ლარის კურსის ბოლოდროინდელ სტაბილიზაციას  ხელი შეუწყო, ავღნიშნავდი რამდენიმე ფაქტორს. ესენია:   საგადასახადო შემოსავლების მობილიზირება 2017 წლის  იანვარ-თებერვლის პერიოდში; ბოლო ორ თვის განმავლობაში ბიუჯეტის თანხების დეფიციტურ ხარჯვას ადგილი არ ქონია; ეროვნულმა ბანკმა რეფინანსირების განაკვეთი აწია და  სესხების მოცულობა 1475 000 000 ლარიდან 1.100 000 000 ლარამდე შეამცირა; იანვარ-თებერვალში  გაიზარდა საქართველოში შემოსული ტურისტული ნაკადის მოცულობა, რომელმაც ვალუტა შემოიტანა ქვეყანაში, ამას ემატება  ემიგრანტების მხრიდან  წინა თვეებთან შედარებით გაზრდილი  სავალუტო ჩამორიცხვები; იანვრიდან-თებერვლში ასევე  შედარებით იკლო უცხოეთში  საქონლის იმპორტისათვის განკუთვნილმა ტრანზაქციების მოცულობამ. 

აღსანიშნავია ის ღონისძიებაც, რასაც   სესხების ლარებში გაცემა ქვია.    ყველაფერმა ამან ერთობლიობაში გამოიწვია ლარის კურსის  ზემოთაღნიშნული გამყარება  და  ვიხილეთ  ეროვნულმა ვალუტამ ლარმა,  დოლართან მიმართებაში 2017 წლის 3 მარტს,   2016 წლის 10 ნოემბერს დაფიქსირებული 2,40  ნიშნულის   ”მხარდაჭერის” დონე  დატესტა, თუმცა ამ დონეზე  ვერ დააფიქსდა   და ვაჭრობა  2,50 იან ნიშნულზე  დაიხურა. აღნიშნული კურსი,  როგორც მოგეხსენაბათ ის საშუალო კურსია, რაზეც  გათვლილია   2017 წლის საქართველოს ბიუჯეტი.

გრძელვადიან პერიოდში, ლარის სტაბილიაზციისათვის ასევე დადებით ფაქტორს წარმოადგენს ისეთი  დიდი პროექტების ამოქმედება რასაც ხუდონჰესისა  და ანაკლიის პორტის მშენებლობა ქვია, ასევე ორთაჭალაში მთავრობის ქალაქის მშენებლობა, ამ თემას ასევე წაადგება თუ  ევროპიდან  ან ამერიკიდან პოლიტიური მხარდაჭერის კუთხით  განხორციელდება  ინვესტიციები სხვადასხვა სექტორებში.

დასკვნა 

დასკვნის სახით ავრნიშნავთ, რომ ლარის სერიოზული გამყარების იმედი არ უნდა ვიქონიოთ, რადგან ამ წელიწადში გადასახდელია  3,5 მილიარდამდე საგარეო ვალი,  ამასთან მარტო  პირველ და მეორე კვარტალში 900-900 მილიონი და შემდეგ  დარჩენილი  ნაწილიც.  ეროვნული ვალუტისა და  მაკროეკონომიკურ  სტაბილიზაციაზე ასევე დადებითად  იმოქმედებს  საერთაშორისო  სავალუტო ფონდის მიერ ,ეროვნული ბანკის  რეზერვების მხარდაჭერისა და განმტკიცებისათვის   285 $  მილიონიანი  3  წლიანი პროგრამა.

რეკომენდაციები:

1) მონეტაული პოლიტიკის განვითარებისა  და სხვა ეტაპზე გადაყვანის მიზნით, მიზანშეწონილად მიგვაჩნია კაპიტალის ბაზრის განვითარების საკითხი.  აქ ვგულისხმობთ,  სახელმწიფომ სასწრაფოდ უნდა გაატაროს  საკანონმდებლო  რეგულაციები,  რომელიც   შეზღუდავს კომერციული  ბანკების მონოპოლიურ როლს სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების შესყიდვაში, რაც გამოიხატება იმაში, რომ საქართველოს მოქალაქეს  არა აქვს შესაძლებლობა პირდაპირ, უშუალოდ  ქონდეს შეხება სახელმწიფოსთან, შეიძინოს სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდი პირდაპირ და არა კომერციული ბანკის შუამდგომლობით, ასევე სახელმწოფო ფასიანი ქაღალდის ნომინალური ღირებულება უნდა  იწყებოდეს 100 ლარიდან  და არ უნდა ღირდეს იგი მინიმუმ  50 000 ლარი. ეს  ყველაფერი საქართველოს მოქალაქეს მიცემს შესაძლებლობას გახდეს ინვესტორი თავიანთ ქვეყანაში,   ანუ კაპიტალის პირვალადი ბაზარი უნდა იყოს ხელმისაწვდომი ფართო  მასებისთვისაც ,ხოლო რაც შეეხება კაპიტალის მეორად ბაზარს რომელიც დღეს ფაქტიურად არის მკვდარი ორგანიზმი - უნდა რეალურად  ამუშავდეს. ყველაფერი ეს კი  გაზრდის  მონეტარული პოლიტიკის საჯაროობას.

2) მიგვაჩნია, რომ  ლარის კურსის სტაბილიზებისათვის საქართველოს ის რამდენიმე ბანკი, რომელებიც  ვაჭრობენ  ბლუმბერგის ”დახურულ” ტერმინალში და ლარის კურსის შესამჩნევი რყევების ლომის წილი მათ ნება სურვილზეა დამოკიდებული, მთავრობის მხრიდან რადიკალური ღონისძიებების გატარებით   ეს უნდა დასრულდეს. ამის შესასრულებლად  სასწრაფოდ უნდა შეიქმნას ქართული სავაჭრო ტერმინალი, სადაც მონაწილეობას მიიღებს ყველა ბანკი,  მიკროსაფინანსო  კომპანიები და სურვილისამებრ სხვა  საბროკერო თუ საინვესტიციო კომპანიებიც. აღნიშნული  ქმედება სპეკულაციის საშუალებას არ მიცემს ბანკებს.

3) დროებითი ღონისძიების  ფარგლებში, ბანკებმა  უნდა მოითხოვონ და მოახდინონ  თავისი კლიენტებიდან, საერთაშორისო   ყიდვა-გაყიდვების  (ან მომსახურების)  კონტრაქტების რეგისტრაცია, რომელშიც  ნათლად იქნება   ასახული კონტრაგენტებისთვის  გადასახდელი ან/ და  მისაღები   უცხოური ვალუტის  მოცულობები და ვადები.

 აღნიშნული  ღონისძიება:

ა) მოგვცემს  საშუალებას, ზუსტად  განვსაზღვროთ  სავალუტო  მოცულობები  იმ   ტრანზაქციებისა,  რომელიც   აუცილებლად უნდა განხორციელდეს ბანკების ბენეფიციარების მხრიდან;

 ბ) აღნიშნული ასევე  დაგვეხმარება  მოვახდინოთ  ლარის  კურსის პროგნოზი მოკლევადიან  და საშუალოვადიან   პერსპექტივაში.

  ზემოთ აღნიშნულიდან გამომდინარე,  ბანკებს   უნდა შეეზღუდოს    იმაზე    მეტი  უცხოური ვალუტის მოცულობის  შეძენა, ვიდრე  ეს  წინასწარ  გაცხადებული და რეგისტრირებული იყო  თავიანთი  ბენეფიციარების   მხრიდან, ანუ იმ მოცულობაზე  მეტი, რაც აუცილებელია  კონტრაგენტებთან  ხელშეკრულებით  გათვალისწინებული პირობების შესრულებისათვის.

4) უნდა  დადგინდეს საზღვრები  და მკაცრად  გაკონტროლდეს  კომერციული ბანკების მხრიდან უცხოური ვალუტის, იმ  მოცულობით  შესყიდვისა,  რომელიც აუცილებელად ჭირდებათ  რეზერვისათვის.

5) ლარის კურსის სტაბილიზაციაზე ,ასევე დადებით გავლენას იქონიებს  სამთავრობო დადგენილება, რომელიც  გულისხმობს 100 000 დოლარამდე  სესხების გაცემა  ბანკებმა მოახდინოს  მხოლოდ  ლარებში.

აქვე მინდა ავღნიშნო, რომ  2017 წლის 18 მარტს დასრულდა სესხების გალარების სოციალური პროგრამა. უნდა ითქვას, რომ ამ პროგრამამ არაეფექტურად იმუშავა, ამ პროგრამის მხარდასაჭერად გამოყოფილი იყო 400 მილიონი რეფინანსირების  სესხი და სულ გალარდა 75 მილიონი ლარი. 

ასევე მინდა შევეხო ესტონურ მოდელს,რომელიც ითვალისწინებს მოგების გადასახადის ჩატოვებას მეწარმე სუბიექტებისათვის. იმისათვის, რომ ამ კანონმა იმუშავოს  ანუ ეფექტი მივიღოთ, აუცილებელია მასში სასწრაფოდ იქნას ცვლილებები შეტანილი. კერძოდ, ისეთი კომპანიებზე, რომლებიც  ეწევიან მომსახურეობას და არ იხდიან დღგ-ს ან არიან  პრივილეგირებულ  მდგომარეობაში, ვგულისხმობ იმას, რომ  ბაზარზე არა ჰყავს კონკურენტი, არ უნდა ვრცელდებოდეს  აღნიშნული კანონის მოქმედება. აქ საუბარია  საფინანსო ორგანიზაციებზე, როგორებიცაა: ბანკები, მიკროსაფინანსო ორგანიზაციები, საბროკერო კომპანიები ასევე სადაზღვევო ბიზნესი,  თელასი, წყლის  გამანაწილებელი კომპანია და სხვა.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. ნიკა შენგელია, მსოფლიო ფინანსური კრიზისი და ქვეყნის ცენტრალური ბანკების გამოწვევები: პრობლემები და მისი განვითარების გზები. საერთაშორისო სამეცნიერო-პრაქტიკული კონფერენციის ”საქართველო და თანამედროვე სამყარო - გამოწვევები, მიღწევები, პროგრესი” მასალები. წმ.გრიგოლ ფერაძის  სასწავლო უნივერსიტეტი, შრომების კრებული ტომი 4,   25-26  ნოემბერი, 2016 წელი.
2. ნიკა შენგელია, სავალუტო კურსების ექსპრეს- დიაგნოსტიკა და ქართული ლარის პროგნოზი მოკლევადიან პერიოდში.  ჟურ. „გადასახადები“.   დეკემბერი  12,     2016 წელი;
3. ნიკა შენგელია, დოლარის, ევროსა და ლარის ტრიადა-მოლოდინები და რეალობები. ჟურ. „ახალი ეკონომისტი“ N 4,  2016 წელი;  
4. www.bloomberg.com
5. www.finance.ru
6. www.fxstreet.ru

მთავარი რედაქტორი

ლოიდ ქარჩავა

მთავარი რედაქტორი და სარედაქციო კოლეგიის თავმჯდომარე,

ბიზნესის ადმინისტრირების დოქტორი, პროფესორი;

საქართველოს მეცნიერთა საბჭოს თავმჯდომარე;

საქართველოს ბიზნესის მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილი წევრი;

ფაზისის საერო-მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილი წევრი.